• Kiến thức bổ ích

    Vai trò của pH đất và cây trồng
    Thứ tư, 12:08 Ngày 12/09/2018

    pH đất đối với cây trồng cũng có thể ví một cách đơn giản và hình tượng như là huyết áp đối với sức khỏe con người vậy. Tùy theo từng lọai cây trồng mà nó có khả năng chịu đựng và phát triển trong một phạm vi pH nhất định. Vượt ra khỏi phạm vi đó cây trồng sẽ phát triển còi cọc, cho năng suất thấp và rất dễ bị bệnh, kể cả bệnh do vi sinh vật gây ra và bệnh sinh lý do rối loạn dinh dưỡng gây ra. Bên cạnh đó, pH còn có ảnh hưởng gián tiếp tới sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. pH đất vừa là chỉ thị vừa là tác nhân quyết định tới tình trạng dinh dưỡng của cây trồng. Nhìn chung, các lọai vi lượng như sắt (Fe), đồng (Cu), kẽm (Zn) và mangan (Mn) có nhiều trong đất chua hơn là đất kiềm. Trong môi trường đất chua khả năng hấp thụ lân sẽ giảm. Còn ở môi trường kiềm khả năng hấp thụ kali sẽ giảm. Đối với vi sinh vật đất, pH có vai trò rất quan trọng tới sự phát triển của vi sinh vật đất. Vì mỗi lọai vi sinh vật đất chỉ tồn tại và phát triển ở một pham vi pH nhất định. Trong đất, lượng phân đạm được cố định bởi vi sinh vật là rất lớn, gấp 4 lần lượng phân đạm mà chúng ta bón cho cây. Và phần lớn các vi sinh vật cố định đạm này họat động tốt nhất ở phạm vi pH từ trung tính tới kiềm nhẹ (7.0-8.0).

    Sau đây là những thông tin chi tiết về các lọai cây trồng và phạm vi pH thích hợp của chúng:

    Cây cà phê: Mặc dù cà phê đặc biệt là cà phê Robusta được xem là dễ tính vì nó có thể thích nghi ở nhiều môi trường khác nhau. Tuy nhiên, nhìn chung tất cả các giống cà phê chỉ có thể sinh trưởng, phát triển và cho năng suất tốt ở một phạm vi pH nhất định. Đó chính là pH gần trung tính (6.0-6.5). So với các lọai cây trồng khác cà phê thường được trồng trên sườn dốc tại các tỉnh tây nguyên nên một số chất dinh dưỡng thường bị nước mưa rửa trôi đáng kể. Hơn thế nữa, vì là cây trồng lâu năm và thường chỉ được bón bằng phân hóa học nên đất trồng cà phê thường bị thiếu chất, đặc biệt là các nguyên tố trung và vi lượng, trong khi đó một số chất mà cây cà phê không cần lại tích tụ lại dẫn đến dư thừa và gây ngộ độc cho cây. Do đó, việc kiểm tra pH thường xuyên để đưa ra biện pháp cải tạo pH đất là rất cần thiết.

    Cây cao su: Nhìn chung, cây cao su có khả năng chịu đựng được phạm vi pH khá rộng từ 3.8-8.0. Cây con dễ bị ảnh hưởng bởi pH hơn là cây đang khai thác mủ. Khi pH vượt quá 8.0, cây sẽ ngừng sinh trưởng. Phạm vi pH thích hợp nhất cho cây cao su là từ 5.0 đến 6.8

    Cây chuối:Mặc dù cây chuối có thể sinh trưởng phát triển trong một phạm vi pH khá rộng 4.5-7.5. Tuy nhiên, nấm gây bệnh héo rụi (Panama) trên cây chuối thì lại phát triển mạnh ở pH thấp. Do vậy, ngoài việc kiểm soát pH đất cho phù hợp vơi cây trồng phát triển thì việc nâng pH để tạo điều kiện giúp cây chuối kháng lại bệnh chết rụi là rất có ý nghĩa.

    Cây tiêu: Tiêu là cây trồng bị ảnh hưởng rất rõ bởi pH đất. Nhìn chung, cây ưa đất có pH trung tính hoặc gần trung tính (5.5-7.0). Nếu độ pH đất nhỏ hơn 5.5 thì cần phải bón vôi để cải tạo và bổ sung Canxi. Hơn thế nữa, trong điều kiện đất chua (pH thấp) cây rất dễ bị bệnh làm giảm năng suất và phẩm chất tiêu. Chúng ta có thể dung phân lân nung chảy (supper lân) để bón, vừa cung cấp lân và bổ sung Canxi cho cây.

    Câu chuyện nhà nông

    Câu chuyện có thật hơn 20 năm về trước: câu chuyện tôi kể sau đây là câu chuyện có thật về chính bản thân tôi nói nên một thực tế rằng không chỉ nông dân mà ngay chính các nhà khoa học cũng chưa thể lường hết được vấn đề. Đó là vào tháng 6 năm 1998 khi mà vụ lúa Hè thu tại ĐBSCL đã bắt đầu được hơn một tháng. Là cậu sinh viên mới ra trường và lần đầu tiên được đi thực tế cùng với một cán bộ nghiên cứu đã từng công tác tại viện gần 20 năm. Chính vì thế mà tôi cảm thấy yên tâm và tự tin hơn. Vì nông dân miền Tây Nam bộ nổi tiếng là thân thiện và thiệt tình “có sao nói dzậy”. Ấy thế mà trong chuyến công tác lần này chúng tôi đã gặp chuyện “rắc rối”. Được giới thiệu là hai kỹ sư của viện lúa ĐBSCL - là một trong những viện lớn nhất tại Việt Nam chuyên nghiên cứu về cây lúa tới thăm thì anh nông dân tại vùng Thốt Nốt này vui vẻ dẫn chúng tôi ra ruộng lúa sau nhà anh với khuôn mặt nhuốm vẻ rầu rầu anh nói với chúng tôi rằng không biết làm sao lúa nhà anh đã sạ được hơn một tháng rồi mà cây lúa rất còi cọc và lá có màu vàng vàng mà lẽ ra lúc này là giai đoạn cây lúa bắt đầu sung nhất (lúa thì con gái mà)!? Vì là lính mới (mới cả nghề nghiệp và văn hóa vì tôi mới từ ngoài miền Bắc vào nhận công tác) nên tôi chỉ lắng nghe và quan sát. Theo phản ứng thông thường anh kỹ sư đồng nghiệp của tôi liền vạch lá lúa ra xem có bị sâu hại gì không vì giai đoạn này vẫn còn bị bọ trĩ hay rầy tấn công. Nhưng sau khi kiểm tra không thấy vấn đề gì về sâu hại anh kỹ sư đồng nghiệp của tôi liền hỏi tiếp người nông dân xem kỹ thuật canh tác thế nào thì được người nông dân kể rất tỷ mỉ và nhiệt tình từ chuyện cấy dặn, bón phân cho tới việc áp dụng kỹ thuật IBM (một phương pháp phòng trừ dịch hại tổng hợp) mà người nông dân này đã áp dụng thông qua một số lớp tập huấn tại địa phương. Sau khi nghe xong câu chuyện dường như không phát hiện thấy vấn đề gì mà người nông dân này mắc phải. Mặt khác, vì cũng không chuyên lắm về lĩnh vực đất và dinh dưỡng cây trồng hoặc cũng có thể do đây là vấn đề chưa phổ biến lắm vào giai thời gian đó nên anh kỹ sư đồng nghiệp của tôi cho rằng đó có thể là do nông dân bón phân chưa đủ đặc biệt là phân đạm và đó có thể là một trong những nguyên nhân làm cho lúa bị vàng lá. Như muốn làm vơi bớt lỗi băn khoăn trên khuôn mặt người nông dân chúng tôi tuy chưa tự tin lắm nhưng cũng mạnh dạn khuyến cáo người nông dân ấy thử bón thêm phâm đạm cho lúa xem sao.

    Một tuần sau đó, trong một chuyến công tác đi ngang qua đó trên đường về tôi có nghé qua thăm anh nông dân nọ để hỏi thăm tình hình xem sao. Nhưng lần này chỉ có một mình tôi tới. Vì chưa có kinh nghiệm nhiều nhưng do tin tưởng ở lời tư vấn của anh bạn đồng nghiệp nên cũng yên tâm và có vẻ hơi vui vui trước khi bước vào nhà anh nông dân bữa nọ. Sau một hồi ngó nghiêng không ai tôi cất tiếng ngọt “có ai ở nhà không” thì thấy một người phụ nữ từ trong bếp đi ra mà tôi thầm nghĩ đó là vợ anh nông dân. Sau một vài câu giới thiệu xã giao thì tôi được nghe một câu khá buồn bã của chị ấy “năm nay mần lúa rầu quá chú ơi...” vừa nói chị nông dân vừa chỉ ra phía ruộng đằng sau nhà “ảnh ấy đang ở ngoài ruộng kia kìa”. Không chờ chị nông dân nói thêm tôi vội xin phép và bước ra phía sau nhà. Từ xa xa thấy anh nông dân đang cặm cụi lội dưới ruộng cộng với lời than lúc mới gặp chị vợ linh tính mách bảo cho tôi chuyện không vui. Khi thấy tôi đi tới chưa kịp chào thì tôi đã bắp gặp ngay vẻ mặt phân trần nhưng vẫn rất nhiệt tình của anh nông dân. Sau khi chào hỏi sơ qua và không cần nói thêm gì mà chỉ nhìn vào đám ruộng tôi đã đoán biết câu chuyện như thế nào. Thì ra lời khuyến cáo của anh bạn đồng nghiệp của tôi bữa trước đã không có kết quả. Người nông dân còn nhấn mạnh em đã bón tới 7 kg đạm/sào (thay vì 5kg như đã được khuyến cáo). Trong lúc đang bối rối chưa biết cách xử trí thì bất thình lình người nông dân nhổ một bụi lúa lên và phân trần “sao kỳ quá kỹ sư hà”, chỉ vào bộ rễ lúa anh nông dân nói tiếp “sao bộ rễ thấy không phát mà còn bị bệnh gì mà có màu lạ quá!?”. Cầm bụi lúa lên tay tôi bắt đầu quan sát và để ý thì thấy hầu hết bộ rễ đều bị bao phủ một lớp màng màu nâu vàng và có khi bị đen thui nữa, còn phần đều rễ trắng thì rất ít và rụt lại. Chưa hiểu rõ nguyên nhân nhưng theo lý thuyết học được ở trường lớp bấy lâu nay thì tôi phỏng đóan luôn là có chuyện gì đó xảy ra với bộ rễ lúa rồi. Vì chưa chắc, nhưng cũng là để tìm cách hoãn binh để về cầu viện tiền bối tôi chợt nảy ra lý do và nói với anh nông dân rằng “chết rồi bộ rễ cây lúa bị bệnh rồi để em nhổ vài bụi đem về phòng phân tích thử xem sao, chứ ở đây không có máy móc quan sát kỹ thì khó kết luận chính xác được lắm”. Nói rồi tôi nói với anh nông dân và nhổ thêm mấy bụi nữa rồi tìm cách thoái thác nói là có việc bận cần về cơ quan gấp và hứa là sau khi về phân tích sẽ cho anh biết kết quả chính xác. Vì làm ở bộ phận đất và dinh dưỡng cây trồng nên sau khi về tới cơ quan tôi liền tìm đến ngay một chị kỹ sư lâu năm kinh nghiệm và kể sự việc. Sau khi cần bụi lúa quan sát một hồi chị ấy nói rằng “lúa bị ngộ độc phèn rồi” và liền giải thích, hướng dẫn cho tôi cách xử lý. Sau khi, đã hiểu vấn đề và để tự tin tôi còn hỏi thăm thêm vài người và đọc tài liệu thêm để ngày mai lên đường tới gặp người nông dân đó.

    Ngày hôm sau, tôi lại một mình tới thăm anh nông dân vì không muốn ai khác đi cùng vì nghĩ không lẽ mình là kỹ sư mà lại phải có người khác đi kèm thì kỳ lắm. Thế rồi tôi đã tới thăm anh nông dân mang theo lời khuyến cáo cách khắc phục hay nói chính xác là cách cải tạo ruộng lúa bị ngộ độc đó. Thú thực hồi đó tôi cũng chưa hiểu hết tường tận vấn đề mà chỉ làm theo những lời khuyến cáo mới học được hôm trước. Vì hồi đó chưa có điện thoại di động phổ biến như bây giờ nên tôi cũng không thể hẹn là sẽ điện hay nói người nông dân điện cho tôi để theo dõi tình hình xem sao mà đành bấm bụng (vì mới ra trường nhưng tôi có tinh thần tò mò học hỏi lắm) hẹn anh ta là ta rằng tuần sau đi công tác qua tôi sẽ ghé lại thăm. Đó cùng là một tuần dài và hồi hộp nhất trong đời làm ở viện của tôi... Hết một tuần, đến hẹn lại lên lần này tới nhà anh nông dân mà lòng tôi đan xem bao cảm giác hồi hộp, lo âu và cũng không kém phần háo hức. Thế rồi điều kỳ diệu đã đến. Lần này trông thấy tôi vẻ mặt anh nông dân khác hẳn. Niền nở hơn hẳn và hối hả dẫn tôi ra ngoài ruộng như vừa mới khám phá ra được một bí quyết. Nhìn ruộng lúa thay đổi (lá xanh hơn, nhổ cây lúa lên thấy lớp rễ trắng đã mọc dài và nhiều hơn...) mà lòng tôi vui vui khó tả...

    Điều thú vị rút ra từ câu chuyện: nông nghiệp là ngành khá đặc trưng khác với các ngành khác, nó vừa lâu đời nhưng cũng lại vừa mới, vừa dễ nhưng cũng lại vừa khó, vừa tầm thường nhưng cũng lại vừa quan trọng... Nói nó lâu đời là vì hàng ngàn đời nay ông cha ta đã biết trồng cấy để sinh nhai. Nhưng nói nó mới là bởi vì hàng ngàn đời nay ông cha cũng mới chỉ làm theo một phương thức cổ điển “con trâu đi trước, cái cày đi sau”. Trong khi đó ở các nước phát triển người ta đã phát triển các kỹ thuật tiên tiến, và ứng dụng khoa học kỹ thuật rất tốt. Trong câu chuyện trên cho gợi chúng ta thấy khi tâp quán canh tác thay đổi thì mọi thứ cũng cần thay đổi hoặc là phải đổi mới theo. Mặc dù chúng ta đã và đang hân hoan để bước trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhưng hiện tại và chắc là trong tương lai gần nông nghiệp Việt Nam vẫn là một ngành có vai trò quan trọng. Nguồn GDP hay ngoại tệ đem về cho đất nước từ nông nghiệp vẫn đang phát huy vai trò rất quan trọng. Thế mới biết giữa cái ta muốn và cái ta có thể không phải lúc nào cũng song hành cùng nhau. Điều mà cả anh kỹ sư đồng nghiệp 20 năm kinh nghiệm, tôi, anh nông dân nọ và kể cả nhiều người có kinh nghiệm trong ngành khác chưa hình dung ra hết được tình huống là để trở thành nước đứng hàng thứ nhất nhì về xuất khẩu gạo, cà phê, cao su, tiêu... chúng ta mới chỉ biết tăng vụ, dùng phân bón thuốc trừ sâu hóa học bằng mọi cách để tăng năng suất chứ đâu ngờ được rằng như anh nông dân kia hồi nào vẫn làm bình thường nhưng bỗng dưng lại bị sự cố là do trước đây anh chỉ làm có hai vụ lúa/năm còn bây giờ làm ba vụ, đất không kịp nghỉ, rơm rạ trên đồng không kịp phân hủy dẫn tới đất bị chua và ngộ độc hữu cơ...

    Nông dân Lâm Đồng cũng cùng cảnh ngộ:

    Cẩm tú cầu có thể được xem như một chỉ thị trong thiên nhiên

    Theo nhiều nông dân tại Lâm Đồng bây giờ trồng rau màu nếu không xử lý vôi làm giảm độ chua (tăng pH) cho đất thì năng suất rất thấp và dịch bệnh rất nặng. Khi đất trở nên chua vấn đề không dừng lại ở chuyện dịch bệnh gây hại, cây không phát triển được mà quan trọng hơn là đất bị mất cân bằng dinh dưỡng vì môi trường đất chua (pH thấp) hay kiềm (pH cao) điều làm cho thiếu một chất dinh dưỡng hoặc chuyển chúng thành dạng khó tiêu mà cây trồng không thể ăn được. Trong khi đó một số chất khác lại quá dư thừa làm ức chế sự hấp thụ chất khác (hiện tượng đối kháng dinh dưỡng) hay gây ngộ độc cho cây trồng đặc biệt là ngộ độc sắt, nhôm ...

    Th.S Nguyễn Văn Quyền

    Bình luận

    bài viết khác...

    TOP