Cái thuở ban đầu

Tôi kể lại câu chuyện này như một kỷ niệm nghề nghiệp đầu đời – một trải nghiệm khiến tôi nhận ra rằng, không chỉ nông dân mà đôi khi ngay cả những người làm khoa học cũng chưa hiểu và lường hết được những gì đang diễn ra trên đồng ruộng.

Tháng 6 năm 1998, vụ lúa hè thu ở Đồng bằng sông Cửu Long đã qua hơn một tháng. Khi ấy, tôi là một kỹ sư trẻ mới ra trường, lần đầu được đi thực tế cùng một anh cán bộ nghiên cứu đã có gần 20 năm kinh nghiệm. Sự điềm tĩnh và từng trải của anh khiến tôi cảm thấy yên tâm hơn rất nhiều. Tôi cũng mang trong mình sự háo hức của một người mới vào nghề, lại được làm việc với bà con miền Tây – những con người nổi tiếng chân chất, “có sao nói vậy”.

Thế nhưng, chuyến đi ấy lại mở đầu bằng một tình huống khá “rắc rối”.

Chúng tôi được giới thiệu là kỹ sư của Viện Lúa ĐBSCL, đến thăm một hộ nông dân ở Thốt Nốt. Anh nông dân vui vẻ dẫn chúng tôi ra thăm ruộng lúa phía sau nhà, nhưng gương mặt lại phảng phất nỗi lo. Anh nói rằng ruộng lúa đã sạ hơn một tháng mà cây vẫn còi cọc, lá ngả vàng, trong khi đây lẽ ra phải là giai đoạn cây phát triển mạnh nhất.

Là “lính mới”, tôi chủ yếu đứng quan sát và lắng nghe. Anh kỹ sư đi cùng bắt đầu kiểm tra theo thói quen: vạch lá xem có sâu bệnh hay không. Nhưng không phát hiện dấu hiệu sâu hại nào. Anh tiếp tục hỏi về kỹ thuật canh tác, và người nông dân kể rất chi tiết: từ cách gieo sạ, bón phân cho đến việc áp dụng IPM – một phương pháp canh tác khá tiến bộ vào thời điểm đó.

Nghe xong, mọi thứ dường như đều “đúng quy trình”. Không tìm ra nguyên nhân rõ ràng, anh kỹ sư đồng nghiệp của tôi cho rằng có thể do thiếu dinh dưỡng, đặc biệt là đạm. Và như một giải pháp tình thế, chúng tôi khuyến cáo anh nông dân thử bón thêm phân đạm.

Một tuần sau, trên đường công tác ngang qua, tôi ghé lại thăm. Lần này, tôi đi một mình. Trong lòng có chút hy vọng, thậm chí có phần tin tưởng rằng lời khuyên trước đó đã phát huy tác dụng.

Nhưng vừa bước vào nhà, tôi đã cảm nhận được điều gì đó không ổn. Người vợ bước ra, buông một câu buồn bã: “Năm nay làm lúa rầu quá…”. Chị chỉ tay ra phía ruộng sau nhà, nơi chồng chị đang lội dưới nước.

Tôi vội vàng ra ruộng. Nhìn từ xa đã thấy dáng vẻ tất bật nhưng nặng trĩu của anh nông dân. Khi đến gần, không cần nói nhiều, chỉ nhìn ruộng lúa là tôi đã hiểu: lời khuyên trước đó không những không hiệu quả, mà tình hình dường như còn tệ hơn.

Anh nông dân nói thêm: anh đã bón tới 7kg đạm/sào, nhiều hơn mức chúng tôi khuyến cáo. Rồi bất ngờ, anh nhổ một bụi lúa lên, chỉ vào bộ rễ và nói:
“Sao kỳ quá kỹ sư ha, rễ không phát mà còn có màu lạ như bị bệnh…”

Tôi cầm bụi lúa trên tay, quan sát kỹ. Bộ rễ bị phủ một lớp màu nâu vàng, rễ trắng rất ít và ngắn. Lúc đó, tôi chưa thực sự hiểu chuyện gì đang xảy ra, nhưng linh cảm cho tôi biết vấn đề nằm ở bộ rễ, không phải ở phần trên của cây.

Chưa có câu trả lời, tôi đành “hoãn binh”: xin phép mang mẫu về phân tích. Thực chất là để tìm người có kinh nghiệm hơn giúp mình.

Về đến cơ quan, tôi tìm ngay một chị kỹ sư lâu năm trong lĩnh vực đất và dinh dưỡng cây trồng. Chị quan sát một lúc rồi nói ngay:
“Lúa bị ngộ độc phèn rồi.”

Chị giải thích cặn kẽ nguyên nhân và hướng dẫn cách xử lý. Tôi tiếp tục hỏi thêm, đọc thêm tài liệu để hiểu rõ hơn trước khi quay lại.

Ngày hôm sau, tôi một mình trở lại gặp anh nông dân, mang theo giải pháp vừa học được. Khi ấy, tôi cũng chưa thật sự hiểu tường tận, nhưng ít nhất đã có hướng đi.

Một tuần sau nữa, tôi quay lại.

Đó là một trong những tuần dài và hồi hộp nhất trong những ngày đầu làm nghề của tôi.

Và rồi, điều kỳ diệu đã xảy ra.

Gặp lại tôi, gương mặt anh nông dân đã khác hẳn – tươi hơn, vui hơn. Anh hồ hởi dẫn tôi ra ruộng. Lúa đã xanh trở lại. Nhổ thử một bụi lên, rễ trắng mọc nhiều và dài hơn. Cây bắt đầu phục hồi.

Nhìn ruộng lúa hồi sinh, trong lòng tôi dâng lên một niềm vui rất khó tả.

Sau này, tôi nhận ra câu chuyện ấy không phải là cá biệt.

Ở Lâm Đồng, nhiều nông dân trồng rau cũng gặp tình trạng tương tự: nếu không xử lý vôi để cải tạo đất, giảm độ chua (tăng pH), thì năng suất rất thấp, sâu bệnh nhiều. Khi đất bị chua hoặc quá kiềm, dinh dưỡng trở nên mất cân bằng: có chất bị khóa lại, cây không hấp thu được; có chất lại dư thừa, gây đối kháng hoặc thậm chí ngộ độc, như sắt hay nhôm.

Điều đáng nói là, dù nhiều người biết đất đang thoái hóa, nhưng vẫn chưa có một hệ thống hướng dẫn bài bản và dễ tiếp cận cho nông dân. Phần lớn bà con vẫn phải “tự bơi”, gặp đâu xử lý đó.

Máy đo pH thì đắt tiền, lại phức tạp. Nhiều người mua về rồi bỏ, cuối cùng quay lại cách làm quen thuộc: bón vôi “ước chừng”. Khi cây không tốt thì bón thêm, dẫn đến “tiền mất tật mang”.

Nhìn lại, tôi thấy nông nghiệp là một ngành rất đặc biệt.

Nó vừa lâu đời, vừa mới mẻ. Vừa đơn giản, vừa phức tạp. Vừa quen thuộc, lại vừa đầy những điều chưa biết.

Ông cha ta đã trồng trọt hàng ngàn năm, nhưng phần lớn dựa vào kinh nghiệm. Khi tập quán canh tác thay đổi – tăng vụ, tăng phân bón, tăng hóa chất – thì những vấn đề mới cũng xuất hiện. Đất không còn thời gian “nghỉ”, hữu cơ không kịp phân hủy, dẫn đến chua hóa, ngộ độc.

Câu chuyện của anh nông dân năm ấy là một ví dụ điển hình: từ hai vụ lên ba vụ, năng suất có thể tăng, nhưng hệ quả âm thầm lại nằm ở đất.

Để rồi đến một ngày, cây không còn phát triển như trước nữa.

Và lúc đó, không chỉ nông dân, mà ngay cả kỹ sư như chúng tôi cũng phải học lại từ đầu.

Thân ái!

Nguyễn Văn Quyền (ThS NNHC)